21 Şubat, dünyanın dört bir yanında kutlanan Uluslararası Ana Dil Günü olarak kabul edilmektedir. UNESCO’nun 1999 yılında ilan ettiği bu özel gün, dil çeşitliliğinin, kültürel zenginliğin ve bireylerin kendi ana dilleriyle yaşama haklarının önemini vurgular. Söz konusu tarih, sadece sembolik bir anma değil, aynı zamanda insanlığın ortak hafızasında bir direnişin ve halkların kendi dilleriyle var olma kararlılığının simgesidir.

Dil, insanın dünyayla kurduğu ilk bağdır ve düşünme, sevinç, eleştiri ve sevgi gibi duyguları ana dili aracılığıyla öğrenir. Ayrıca, masallar, şiirler, şarkılar ve öyküler gibi kültürel, sanatsal ve estetik değerlerin kökleri de bireyin ana diliyle geliştirdiği ilişkiye dayanır.

Bu nedenle ana dil, yalnızca bir iletişim aracı olmanın ötesinde, kimliğin, belleğin ve kültürün taşıyıcısıdır. UNESCO verilerine göre dünya genelinde 7.000’den fazla dil konuşulmaktadır. Ancak bu dillerin yarısı yok olma riski ile karşı karşıyadır. Dünya üzerinde yaklaşık 200 devletin bulunması, siyasi sınırların kültürel gerçekliklerle her zaman örtüşmediğini gösterir.

Bengal’in uzun yürüyüşü

1947 yılında Britanya Hindistanı’nın bölünmesiyle kurulan Pakistan, Batı ve Doğu olmak üzere iki ayrı coğrafyadan oluşuyordu. Nüfusun büyük bir kısmı Doğu Pakistan’da yaşıyor ve Bengalce konuşuyordu.

Böyle bir durumda, 1948 yılında Urduca tek resmi dil olarak ilan edildi. Bu karar, nüfusun çoğunluğunun dilini dışlayan siyasi bir tercih olarak değerlendirildi. Bengal halkı için bu durum yalnızca dil meselesi değil, aynı zamanda eşit yurttaşlık talebiydi. Bu asimilasyona karşı, 1948 yılında “Bengal Dil Hareketi” kuruldu ve “tek tipçi” politikalara karşı, başta Dakka olmak üzere, Doğu Pakistan’ın büyük şehirlerinde kitlesel gösteriler düzenlendi.

1952 yılına gelindiğinde, üniversite öğrencileri ve aydınlar “Bengalce resmi dil olsun” talebiyle örgütlenmeye başladı. 21 Şubat 1952’de, Dakka Üniversitesi önünde yapılan gösterilere polis müdahale etti ve gençler hayatını kaybetti. Bu olay, Bengal toplumunun hafızasında önemli bir kırılma noktası olarak kaydedilecektir.

Bu olayın ardından Ana Dil Hareketi yıllarca devam etti. Nihayetinde, 1956 Anayasası’nda Bengalce, Urduca ile birlikte resmi dil olarak tanındı. Ancak askeri darbeler ve merkeziyetçi politikalar, Doğu Pakistan’daki eşitsizlikleri daha da derinleştirdi. Dil hareketi, zamanla ekonomik ve siyasal hak talepleriyle birleşti. 1960’lar boyunca Bengal kimliği daha örgütlü bir siyasi bilince dönüşerek, 1971’deki savaşın ardından Bangladeş bağımsızlığını ilan etti.

Tarihte bir dil hareketinin bir devletin doğuşuna bu denli doğrudan zemin hazırladığı çok az örnek bulunmaktadır. Bu açıdan Bangladeş, ana dil mücadelesinin siyasi bir sonuç olarak değerlendirilebilir.

Çok dillilik ve devlet gerçeği

Günümüzde birçok ülke, çok dilli yapısını anayasal olarak güvence altına almış durumdadır. Hindistan’da anayasa tarafından kabul edilen 22 resmi dil mevcuttur. Bu sayı, Çin’de 51, Rusya’da 34, Irak’ta 4, İran’da 8, İtalya’da 11, İngiltere’de 10, ABD’de 8 ve Bolivya’da 37’dir.

Bir zamanlar Güney Afrika’daki Apartheid rejimi tarafından yasaklanan çoğunluk dili olan Zuluca, günümüzde anayasanın kabul ettiği 11 resmi dilden biridir. İsviçre, 4 resmi dille yönetilirken, Kanada 2 resmi dili eşit statüde korumaktadır.

Bunların yanı sıra, İsviçre’de 4, Kanada’da 2, İrlanda’da 2, Pakistan’da 2, Finlandiya’da 2, Belçika’da 3, İspanya’da 4, Slovenya’da 3, Singapur’da 5, Lüksemburg’da 3, Malta’da 2, Hollanda’da 2, İtalya’da 4, İsrail’de 2 ve Bosna-Hersek’te 3 dil, bu ülkelerin anayasalarında resmi dil olarak tanımlanmıştır. (*)

Çok dillilik, devletin zayıflığı değil, çoğulcu meşruiyetin bir göstergesidir. Dil çeşitliliğini inkâr eden yaklaşımlar, çoğu zaman siyasi gerilimlere neden olmuştur. Çünkü dil, bir halkın kendini tanıma ve ifade etme biçimidir.

Kürtçenin yasaklı tarihi

Kürtçe de bu bağlamda ele alınmalıdır. Dünya genelinde 30 milyondan fazla insanın konuştuğu Kürtçe, Türkiye’de de milyonlarca yurttaşın ana dilidir. Ancak Cumhuriyet tarihi boyunca uzun süre yasak ve kısıtlamalarla karşı karşıya kalmıştır.

1925 Şark Islahat Planı sonrasında Kürt kimliği ve dilinin sistematik olarak bastırıldığı gözlemlenmiştir. Kürtçe yayınlar yasaklanmış, yer adları değiştirilmiştir. Kamu alanında Kürtçe kullanımı fiilen engellenmiş, o dönemlerde sokakta konuşulan Kürtçe kelimeler nedeniyle para cezaları kesildiğine dair güçlü tarihsel kayıtlar bulunmaktadır.

1980 askeri darbesi dönemi, bu baskının daha da yoğunlaştığı bir dönem olmuştur. Cezaevlerinde ve kamu alanında Kürtçe konuşmak yasaklanmıştır. 1990’lardan itibaren bazı yasal engeller kaldırılmış olsa da Kürtçe hâlâ Türkiye’de resmi dil statüsüne sahip değildir ve ana dilde eğitim anayasal güvence altına alınmamıştır.

Oysa pedagojik çalışmalar, çocukların en iyi kendi ana dillerinde öğrendiğini göstermektedir. Ana dilde eğitim, kültürel bir ayrıcalık değil, bilimsel bir gereklilik olarak değerlendirilmektedir.

Dil ve gelecek

Bangladeş’in hikâyesi, dilin bastırılmasının sadece kelimeleri değil, eşitlik duygusunu da zedeleyeceğini ortaya koymaktadır. Ana dil talebi, ayrılığı değil, doğal bir tanınma arzusunu ifade etmektedir. Tanınma ise birlikte yaşamanın temelidir.

21 Şubat’ın bir “kutlama günü” olarak anılması, insanlığın dil çeşitliliğine duyduğu saygıyı simgeler. Çünkü bir dil kaybolduğunda, bir halkın sesi kısılır; bir dil yaşadığında ise insanlık daha da zenginleşir.

Ana dil, insanın evi gibidir. İnsan, evinde kendini güvende hisseder, düşüncelerini evinde oluşturur ve evinde büyür. Diller özgür olduğunda, toplumlar da özgürleşir. Belki de barış, öncelikle insanların kendi dillerinde konuşabildiği yerlerde başlar.

(*) Resmi Dil ve Anayasalarda Düzenlenişi, Yrd. Doç. Dr. Olgun AKBULUT, 2012/3 Ankara Barosu Dergisi