Asgari ücret, pek çok kişi tarafından yanlış anlaşıldığı gibi sadece yeni işe başlayanlar veya en niteliksiz çalışanlar için belirlenen bir ücret değildir. Asgari ücret, bir çalışanın barınma, sağlık, gıda, ulaşım ve kültür gibi temel ihtiyaçlarını, o günün ekonomik koşullarında en düşük düzeyde karşılamasını sağlayan bir ücret seviyesidir.

Daha basit bir ifadeyle, asgari ücret; kira ödeyebilen, beslenebilen, giyinebilen ve temel sosyal ihtiyaçlarını karşılayabilen bir yaşam standardını ifade eder. Bu tanım, Asgari Ücret Yönetmeliği’nin 4/d maddesinde de yer almaktadır.

Bugün itibarıyla brüt asgari ücret 33.030 TL, net asgari ücret ise 28.075,50 TL olarak belirlenmiştir.

Asgari ücrete yapılacak ara zam konusundaki tartışmalar sürerken, ekonomik koşullar ve şehirler arasındaki yaşam maliyeti farklılıkları bu konuyu daha da güncel hale getiriyor. Peki, bölgesel asgari ücret uygulaması mümkün mü?

Bu sorunun yanıtına geçmeden önce, Türkiye’de asgari ücretin tarihsel gelişimine kısaca göz atmak gerekir.

Asgari Ücretin Tarihsel Seyri

Cumhuriyet öncesi dönemde asgari ücretle ilgili bir düzenleme bulunmamaktaydı. Cumhuriyetin ilanıyla birlikte çalışma hayatına dair birçok önemli düzenleme hayata geçirilmiştir.

1936 yılında kabul edilen 3008 sayılı İş Kanunu’nun 32. maddesinde asgari ücret kavramına yer verilmiş ve ücretlerin alt sınırının idari düzenlemelerle belirlenebileceği öngörülmüştür. Ancak bu madde o dönemde pek uygulanmamıştır.

Gerçek anlamda asgari ücret uygulamasına 1951 yılında başlanmış olup, bu tarihte asgari ücret yerel komisyonlarca belirlenmiştir. Ancak mahalli idareler arasındaki uyumsuzluk nedeniyle sorunlar ortaya çıkmıştır. Belirlenen asgari ücretler arasında önemli farklılıklar olduğu için ülke genelinde ücret adaleti sağlanamamıştır.

1967 yılında kabul edilen 931 sayılı İş Kanunu ile modern çalışma ilişkilerinin çerçevesi oluşturulmuş ve 1968 yılında Asgari Ücret Yönetmeliği yürürlüğe girmiştir.

Bu yönetmelikte, asgari ücretin yerel, bölgesel veya ulusal düzeyde belirlenebileceği açıkça düzenlenmiş ve ücretin belirlenmesinde hayat pahalılığı, sosyal ve ekonomik durum gibi kriterlerin dikkate alınacağı belirtilmiştir.

Buna ek olarak, asgari ücretin belirlenmesi için Ankara’da kurulan asgari ücret tespit komisyonu ilk toplantısını 30 Mayıs 1969 tarihinde gerçekleştirmiştir. Komisyonun kararı, 6 Haziran 1969 tarihli Resmi Gazete’de yayımlanmıştır.

1969 yılında toplanan ilk Asgari Ücret Tespit Komisyonu, Türkiye’yi sosyoekonomik gelişim düzeylerine göre gruplara ayırarak farklı asgari ücret seviyeleri belirlemiştir. Böylece Türkiye’de ilk kez bölgesel asgari ücret uygulaması hayata geçirilmiştir.

İllerin sınıflandırılması ve asgari ücret tutarları aşağıda yer almaktadır.

Bu düzenleme, 1 Temmuz 1969 ile 31 Ekim 1972 tarihleri arasında uygulanmıştır. Ancak süreç içinde Türkiye İşçi Partisi’nin başvurusu üzerine 931 sayılı İş Kanunu Anayasa Mahkemesi tarafından iptal edilmiştir. Bununla birlikte, bölgesel asgari ücreti öngören Asgari Ücret Yönetmeliği bir süre daha yürürlükte kalmıştır.

Daha sonra 1475 sayılı İş Kanunu yürürlüğe girmiş ve 1972 yılında yeni Asgari Ücret Yönetmeliği kabul edilmiştir. Bu düzenleme, asgari ücretin yerel, bölgesel ya da ulusal düzeyde belirlenebileceği hususunu yeniden açıkça ortaya koymuştur.

1969’da başlatılan bölgesel asgari ücret uygulaması devam etmiş ve zamanla kapsamı ve bölge sayısı değişiklik göstermiştir. 1973’te tarım ve orman işçileri için ayrıca farklı ücret belirlenmiştir.

30 Haziran 1974 itibarıyla bölgesel asgari ücret uygulamasından vazgeçilmiş ve ulusal tek asgari ücret sistemine geçilmiştir. Ancak tarım ve orman işçileri için ayrı uygulama bir süre daha devam etmiş, 1989’dan itibaren tüm ülkede tek asgari ücret sistemi kalıcı hale gelmiştir.

Dünyada Bölgesel Asgari Ücret Uygulaması Var mı?

Bölgesel asgari ücret; Portekiz, ABD, Çin, Filipinler ve Japonya gibi bazı ülkelerde farklı şekillerde uygulanan bir sistemdir.

Özellikle Kanada ve ABD gibi eyalet yapısına sahip ülkelerde, eyaletler arasında farklı asgari ücret seviyeleri belirlenerek bölgesel farklılıklar dikkate alınmaktadır. Diğer ülkelerde ise şehirlerin veya bölgelerin ekonomik gelişim düzeyine göre ücret farklılaştırılmaktadır.

Bu sistemlerde, çalışanların yaşam maliyetleri, işverenin ödeme gücü ve sürdürülebilirliği gibi kriterler belirleyici rol oynamaktadır.

Biz Şu An Uygulayabilir Miyiz?

Asgari ücret, hem ülkemiz mevzuatında hem de uluslararası uygulamalarda, bir çalışanın mevcut fiyat düzeyi içinde temel ihtiyaçlarını karşılamasına olanak tanıyan en düşük ücret olarak tanımlanmaktadır.

Bölgesel asgari ücret tartışmalarındaki temel mesele, farklı bölgelerdeki yaşam maliyetlerinin dikkate alınmasıdır. Türkiye özelinde, illerin kira, gıda ve ulaşım giderleri analiz edilerek farklı ücret seviyelerinin belirlenmesi gereklidir.

Buna karşılık, bazı yaklaşımlar ulusal asgari ücretin yalnızca büyükşehirler için (özellikle İstanbul, İzmir, Ankara, Bursa gibi) belirlenmesini ve diğer bölgelerde daha düşük ücret uygulanmasını önermektedir. Ancak bu model sosyal ve ekonomik dengesizlikler yaratabilecektir.

Daha dengeli bir alternatif oluşturmak için, ulusal asgari ücret düşürülmeden yaşam maliyetlerinin yüksek olduğu büyükşehirlerde ilave ödemeler yapılabilir. Bu yaklaşım, sistemin bütünlüğünü korurken bölgesel maliyet farklarını da kısmen telafi edebilir. Ancak bu tür bir düzenlemenin SGK primleri, işveren maliyetleri ve istihdam dengesi üzerinde etkileri olacaktır.

Sonuç olarak, asgari ücretin büyükşehir dışındaki bölgelerde düşürülmesi yerine, yaşam maliyetlerinin yüksek olduğu bölgelerde artırılması daha adil bir yaklaşım olarak değerlendirilebilir. Ancak bunun doğurabileceği göç, istihdam ve ekonomik dengeler üzerindeki etkilere dikkat edilmelidir.