Meksika’da katıldığım göç konulu toplantıda, tartışmalara damga vuran eski bir hikaye dikkatimi çekti. Rivayete göre, İran’dan Hindistan’a göç eden Zerdüştler, Gujarat kıyılarına ulaştıklarında yerel hükümdardan yerleşmek için izin talep ederler. Hükümdar, onlara ağzına kadar süt dolu bir kâse gönderir. Mesaj son derece açıktır: “Ülkem dolu, size yer yok.” Bunun üzerine Zerdüşt rahip, süte biraz şeker ekler. Böylece süt taşmaz, fakat tadı değişir. Verilen mesaj da bir o kadar açıktır: “Biz toplumunuza karışacağız ve onu daha tatlı hale getireceğiz.”

Zamanla bu İranlı Zerdüştler Hindistan’da Parsiler olarak tanınır. Hikâyenin tarihsel detayları tartışmalı olsa da, göç üzerine düşünmek için güçlü bir imge sunduğu kesindir.

Bu hikâyenin, Friedrich Naumann Foundation for Freedom tarafından Meksika’da düzenlenen “Mexico and Türkiye Reshaping Global Migration / Meksika ve Türkiye Küresel Göçü Yeniden Şekillendirmek” başlıklı toplantıda yer alması elbette bir tesadüf değil. Toplantıda tartışılan konular, sadece Meksika ve Türkiye’nin göç deneyimlerini karşılaştırmakla kalmayıp, daha temel sorulara yanıt aramayı hedefliyordu: Göçü sürekli olarak “yük”, “kriz”, “tehdit” ve “sınır yönetimi” perspektifinden konuşmaya devam mı edeceğiz? Yoksa göçü ekonomik katılım, girişimcilik, yerel yönetimler ve birlikte yaşama kapasitesi üzerinden yeniden nasıl değerlendirebiliriz?

Meksika ve Türkiye, ilk bakışta birbirinden oldukça farklı iki ülke gibi görünse de, coğrafyaları, tarihlerinin ve göç rotalarının farklılığına rağmen, her ikisi de artık yalnızca “geçiş ülkesi” veya “kaynak ülke” olarak tanımlanamayacak kadar karmaşık göç rejimlerinin içindedir. Hem göç veren, hem göç alan, hem transit hem de giderek daha fazla yerleşim ülkesi haline gelen iki ülke olarak dikkat çekiyorlar.

Bu nedenle toplantının karşılaştırmalı çerçevesi oldukça önemlidir. Konferans, Meksika ve Türkiye’yi insan hareketliliği, ekonomik kapsayıcılık ve girişimcilik konularında iki farklı deneyim alanı olarak ele alıyordu. Programda, ekonomik entegrasyon, kayıt dışılık, göçmen girişimciliği, yerel yönetimler, özel sektör ve Küresel Güney perspektifi gibi başlıklar öne çıkıyordu. Tüm bu başlıklar, aynı soruya odaklanıyordu: Göçmenler geldikleri toplumda nasıl bir yer bulacak?

Bu soru basit bir yanıt gerektirmiyor. Zira göçmenlerden sürekli uyum beklenirken, uyumun hangi koşullarda mümkün olacağı daha az konuşuluyor. Dil öğrenmek isteniyor; fakat dil kurslarına erişim sınırlı kalıyor. Çalışmak isteniyor; ancak çalışma izni süreçleri zor ve maliyetli olabiliyor. Girişimci olmaları bekleniyor; fakat banka hesabı açmak, krediye erişmek, ruhsat almak ve kayıtlı iş kurmak, birçok göçmen için neredeyse imkânsız hale geliyor. Ardından bu göçmenler “kayıt dışı çalışıyor”, “ucuz emek oluşturuyor”, “haksız rekabet yaratıyor” gibi eleştirilerle karşılaşıyorlar.

Oysa asıl soru şudur: Şeker süte karışmıyorsa, sorun yalnızca şekerde mi? Yoksa sütü tutan kabın yapısında da mı bir sorun var?

Meksika ve Türkiye karşılaştırması, bu noktada anlam kazanıyor. Her iki ülkede de kayıt dışılık, göçmenler için kısa vadede bir hayatta kalma alanı sunuyor. Türkiye’de Suriyelilerin önemli bir kısmı, uzun yıllar boyunca kayıt dışı ekonomide çalışarak kendi hayatlarını kurmaya çalıştı. Meksika’da da özellikle düzensiz statüdeki veya sığınma süreci devam eden göçmenler için informal ekonomi çoğu zaman ilk ve tek kapı oluyor.

Toplantının arka planındaki politika raporu, bu gerilimi açık bir şekilde ortaya koyuyor: Göçmenlerin istihdam ve girişimcilik yoluyla onurlu bir yaşam kurabilmeleri, hem kendileri hem de geldikleri toplum açısından kritik bir önem taşıyor; ancak kayıt dışılık kısa vadede alan açarken, uzun vadede güvencesizlik ve sömürü risklerini de beraberinde getiriyor.

Kayıt dışılık, bir yandan devlete kısa vadede nefes aldırıyor, çünkü insanlar bir şekilde kendi geçimlerini sağlıyor. Diğer yandan ise uzun vadede herkes için kırılganlık üretiyor: düşük ücretler, güvencesizlik, sömürü, sosyal güvenlikten dışlanma, iş kazalarına açık olma ve toplumsal gerilimin artması gibi sorunlar ortaya çıkıyor.

Bu nedenle göçmenlerin ekonomik entegrasyonunu yalnızca “iş buldular mı?” sorusuyla değerlendiremeyiz. Hangi tür iş? Hangi haklarla? Hangi statüde? Hangi sosyal güvenceyle? Hangi toplumsal kabul düzeyinde?

Toplantıda beni en çok düşündüren konulardan biri yerel yönetimlerin rolüydü. Ülkeler genellikle göçü sınır, güvenlik ve anlaşmalar üzerinden ele alırken, göçmen çocuklar yerelde okula gidiyor, sağlık hizmetlerine yerel düzeyde erişiyor, mahallede komşuluk ilişkileri geliştiriyor ve işlerini yerel olarak buluyor. Belediye otobüsüne biniyor, yerel pazarda alışveriş yapıyor ve bazen kendi dükkânlarını açıyorlar. Yani göçün gerçek hayatı çoğu zaman belediyelerin, mahallelerin, okulların ve işyerlerinin içinde yaşanıyor.

Bu bağlamda, toplantının oturumlarından biri “entegrasyonun mimarları olarak yerel yönetimler ve belediyeler” başlığını taşıyordu. Bu başlık, göç yönetiminin en çok ihmal edilen yönünü hatırlatıyor: Ulusal politikalar çerçeveyi belirlerken, birlikte yaşam yerelde inşa ediliyor. Gaziantep deneyimi, bu bakımdan Türkiye için oldukça öğretici. Meksika’daki yerel örnekler de benzer bir durumu göstermektedir: Göç yönetimi yalnızca Ankara’nın, Mexico City’nin, Brüksel’in ya da Washington’ın meselesi değil; çoğu zaman en yaratıcı çözümler, en büyük baskıyı hisseden yerel aktörlerden geliyor.

Bir diğer önemli tartışma ise özel sektörün rolüydü. Göçmen istihdamı çoğu yerde hâlâ bir “iyilik” ya da “sosyal sorumluluk” olarak düşünülüyor. Oysa gö