Sanat tarihi derslerinde karşılaştığım asker kuşağı ressamlarına, öğrencilik yıllarımda ya da sonrasında hiç ilgi duymadım. Bu durumun başlıca sebeplerinden biri, Batılı resim anlayışının ilk örnekleri olan peyzaj ve natürmortların çoğunun fotoğraf ya da taş baskı resimlerden kopyalanmış olmasıydı. Ayrıca, devlet veya özel koleksiyonlarda bu eserlerin yeterince değer görmemesi, konservasyon eksiklikleri ve başarısız restorasyon işlemleri nedeniyle estetik kayıplar yaşanması da dikkatimi çekti.

Asker kuşağı ressamlarını nasıl bilirsiniz?

Sanat tarihine “Asker Ressamlar” olarak geçen bu kuşak, Osmanlı’nın son döneminde Batılılaşma hareketleri çerçevesinde Mühendishane-i Berrî-i Hümâyun (İTÜ) ve Mekteb-i Harbiye gibi askeri ve mühendislik okullarında yetişiyordu.

Bu okullarda teknik resim, haritacılık ve topografya eğitimi alan öğrencilerden yetenekli olanlar, yurt dışında resim eğitimi almak üzere gönderiliyor, çoğu prestijli ailelere mensup bu sanatçılar, yurda döndüklerinde Batılı anlayışın öncü temsilcileri olarak aynı okullarda dersler vermekteydi.

Figür sorunu ve silinen izler

Dönemin dini hassasiyetleri ve sanatçıların anatomi eğitimindeki eksiklikler nedeniyle figürlü kompozisyon denemeleri yapılsa da, çoğu başarılı kabul edilmedi.

Yıllar önce Sabancı Müzesi’nde üçüncü kuşak asker ressamlardan Halil Paşa’nın portrelerini incelediğimde şaşırmıştım, ancak üzerinde fazla düşünmedim. Çünkü Osman Hamdi, Şeker Ahmed ve Hoca Ali Rıza gibi Türk resminin öncülerinden biri olarak Halil Paşa, uluslararası başarı kazanan ilk Türk sanatçısı olarak tarihe geçmişti.

Bu nedenle Halil Paşa’yı ayrı bir konumda değerlendirmeme rağmen, Pera Müzesi’ndeki “Suyun Kıyısında: Halil Paşa’nın Yaşamı ve Sanatı” başlıklı sergiye giderken bazı önyargılarım vardı. Daha önce figüratif eserlerine ve portre çalışmalarına aşina olmama rağmen, bu kapsamlı sergi sanatçıya ve döneme dair bilmediğim pek çok şey olduğunu gösterdi.

Özellikle sergi kataloğu, sanatçının yaşadığı döneme dair bir keşif yolculuğu gibiydi. Hafta sonumu, döneme ışık tutan söyleşiler, anılar ve belgelerle dolu bu kapsamlı yayını okumaya ayırdım.

Aile albümündeki Halil Paşa

Özlem İnay Erten’in küratörlüğünde farklı koleksiyonlardan bir araya getirilen eserler, aile albümünden fotoğraflar ve sanatçının torunları Sözel ailesinin arşivindeki mektuplar, el yazmaları ve belgelerle birlikte dönemin görsel ve duygusal atmosferini yeniden inşa ediyor. Bu çok katmanlı anlatı, izleyiciyi Halil Paşa’nın düşünce dünyasında bir yolculuğa çıkarıyor.

Halil Paşa’nın sanat pratiği, İmparatorluk’un son döneminden Cumhuriyet’in ilk yıllarına uzanan dönüşümün izlerini taşımaktadır. Bu dönüşüm, sanatçının otoportresindeki fesini silmesiyle sembolik bir anlam kazanır. Geçmişin silinen izleri, sadece tablosundaki fesi çevreleyen boşlukta değil, toplumsal baskılar nedeniyle yöneldiği manzara resimlerinin geri planında da hissedilir. Osmanlı’da kimliğin ve aidiyetin simgesi olan fesi Cumhuriyet döneminde resminden kazıması, yeni bir kültürel kimliğin kabulüne işaret ederken, tuvalde kalan silinme izi, dönüşümün kaçınılmazlığını görünür kılar.

Halil Paşa’nın fesli ve fessiz portresi

Halil Paşa’nın “Doğu ile Batı arasında bir köprü” ya da “kuşaklar arası bir geçiş figürü” gibi tanımlamalarla anılması, durumun basite indirgenmesi anlamına gelir. Onu bir dönemin kapanışına tanıklık eden, aynı zamanda yeni Cumhuriyet’in izlerini taşıyan görsel bir hafıza olarak okumak daha anlamlıdır.

İlk kadın ressamlardan Müfide Kadri’ye verdiği resim dersleri ve “Ressam kız ve atölyesi” resmindeki kadın imgesi, dönemin sanat ortamına göre ilerici bir yaklaşım sergilediğini göstermektedir.

Halil Paşa’nın sanat pratiği yalnızca estetik tercihlerle değil, dönemin politik ve toplumsal baskılarıyla da şekillenmiştir. Sanatçı bu zorlukları şu sözlerle dile getirir:

“…o zamanlar resim yapmak Avrupa ile velevki sanat adına olsun muhabere etmek günah ve yasak idi. Resim yapmak yüzünden çok tehlikeler atlattım. Bir defa bir eşek üzerinde fakir bir bağcıyı tasvir eden ve Beyoğlu’nda mobilyacı Rosenthal’in mağazasında teşhir olunan tablomun jurnal edilmesi yüzünden az kalsın sürgün edilecektim. Fakat bereket versin, saraya bu tablo dışında başka bir tablonun gönderilmesi yüzünden kurtuldum…”

Bu durum, yalnızca toplumsal baskılarla değil, devletin sanata bakış açısıyla da bağlantılıydı. Dönemin padişahı Abdülhamid II’nin Halil Paşa’nın resimleri için söylediği sözler, sanatçıların nasıl bir denetim altında çalıştığını gözler önüne seriyor:

“Biz bunları Avrupa’ya memleketimizdeki kılıksız heriflerin resimlerini yapsın diye mi gönderiyoruz? Bir daha üstü başı düzgün adam resimleri yapsın. Avrupalılara karşı fena taraflarımızı göstermeyelim.”

Paris yılları ve uluslararası başarı

Halil Paşa, Mühendishane-i Berrî-i Hümâyun’dan mezun olduğu 1872 yılını sanat kariyerinin gerçek başlangıcı olarak değerlendirmektedir. Bu dönemde özellikle Sultan Abdülaziz tarafından Osmanlı zaferlerini resmetmekle görevlendirilen Polonyalı ressam Stanisław Chlebowski’den derinlemesine etkilenmiştir.

Sanatçının Paris’e eğitim almak için gidişini Adolphe Thalasso şöyle açıklar:

“Sanatçının memleketinde o dönem resim ölü bir harf gibiydi.”

1879 yılında Paris’e giden Halil Paşa, Ecole des Beaux-Arts’ta eğitim almaya başlamış ve Paris’e gidişinin ikinci yılından itibaren her yıl düzenlenen Paris salon sergilerine katılmaya başlamıştır.

1889 yılında ise uluslararası başarıya ulaşarak tarihe geçer; Paris Evrensel Sergisi’nde Madam X portresiyle bronz madalya alır. Bu tablo, şu anda Pera Müzesi’ndeki sergide yalnızca replikası yer alan bir eserdir ve aslı Sakıp Sabancı Müzesi koleksiyonuna aittir.

<img alt="" data-error-handled="true" height="800 </p>