Yirminci yüzyılın başı, politik ve toplumsal dönüşümlerin yanı sıra sanatsal paradigmalarda önemli kırılmaların yaşandığı bir dönem olarak öne çıkmaktadır. Kolaj (collage) tekniği, modernitenin parçalı deneyimini görselleştiren radikal bir ifade biçimi olarak bu dönemde ortaya çıkmıştır. Bu durum, kolaj sanatının doğuşunu ve gelişimini, Dünya Savaşları’nın yarattığı epistemolojik ve ontolojik krizler çerçevesinde ele almayı gerektirir.

Kolaj tekniği, ilk kez 1910’larda Kübistler tarafından sistematik bir biçimde kullanılmaya başlanmıştır. Pablo Picasso ve Georges Braque gibi sanatçılar, resim yüzeyine gazete parçaları, duvar kağıtları ve çeşitli gündelik nesneler ekleyerek temsil anlayışını sorgulamışlardır. Özellikle Picasso’nun 1912 tarihli “Still Life with Chair Caning” (Bambu Sandalyeli Hazeranlı Natürmort) eseri, kolaj tarihindeki önemli bir dönüm noktası olarak kabul edilmektedir. Bu karma teknikle yaratılan eser, ilk kübist kolaj ve farklı görüşler arasında tartışmalara yol açan ilk montaj çalışması olarak değerlendirilmektedir. Eserin dokusu, tuval üzerine yağlı boya ve hazeran görüntüsü veren baskılı muşambadan oluşmakta ve yüzeyi urganla çerçevelenmiştir.

Bu dönemde Avrupa’da hızla gelişen sanayileşme, kentleşme ve medya kültürü, gerçekliğin parçalı ve çok boyutlu bir deneyim olarak algılanmasına yol açmıştır. Kolaj, bu parçalanmışlığı sadece temsil etmekle kalmayıp, aynı zamanda onun estetik bir formunu da üretmektedir (Greenberg, 1986). Ancak, bu dönemde Picasso, kolaj yapması dolayısıyla sanat çevrelerince eleştirilmiştir.

1914 yılında patlak veren Büyük Savaş, Avrupa’nın kültürel ve entelektüel temellerini sarsarken, ilerleme ve rasyonaliteye dair inancı önemli ölçüde zayıflatmıştır. Bu süreçte ortaya çıkan Dada hareketi, kolajı ve özellikle fotomontajı radikal bir politik araç olarak kullanmaya başlamıştır.

Hannah Höch’ün “Cut with the Kitchen Knife” adlı eseri, medya imgelerini parçalayarak Weimar Cumhuriyeti’nin politik yapısını eleştiren önemli bir çalışmadır. Eser, temelde üç bölümden oluşmaktadır: Sol üstte Dada’ya destek verenler, sağda ordu ve siyasi figürlerin yozlaşmış dünyası, altta ise teknoloji ve modern yaşamın karmaşası yer almaktadır. Weimar Almanyası’nın kaotik yapısını Dadaist bir perspektiften ele alan bu ikonik eser, cinsiyet rolleri, siyaset ve teknoloji temalarını karmaşık bir görsel dil aracılığıyla hicvetmektedir.

Cut with the Kitchen Knife –  Hannah Höch, 1919

Benzer bir şekilde, “Eğer izin verselerdi, sosyalizmin tasarımcısı ben olurdum” diyen John Heartfield, Nazi propagandasını tersine çeviren kolajlarıyla sanatın politik gücünü ortaya koymaktadır. Heartfield, I. Dünya Savaşı’nın galip güçlerine karşı nefreti körüklemeye çalışan Nazi gazetelerine tepki olarak A-I-Z dergisi için kolajlar üretmiştir. Zengin elit sınıfı savaş çığırtkanları olarak eleştiren sanatçı, bu kesimi yaklaşan bir savaşın kâr edenleri olarak tasvir etmektedir: Silindir şapka ve liyakat nişanı olan hırıldayan bir sırtlan.

War and Corpses – The Last Hope of the Rich, (Savaş ve Cesetler-Zenginlerin Son Umudu, 1932)- John Heartfield 

Dadaist kolajlar, savaşın yarattığı anlamsızlığa karşı bir tepki olarak irrasyonel, parçalı ve kaotik bir estetik benimsemektedir. Bürger’e (1984) göre, bu tür pratikler sanat ile yaşam arasındaki sınırları kaldırmayı hedeflemektedir.

İranlı-Amerikalı multimedya sanatçısı, aktivist ve akademisyen Sheida Soleimani, işlerinde sıklıkla kolaj kullanarak sanat ve protestonun kesişim noktalarına dikkat çekmektedir. Özellikle İran’daki insan hakları ihlallerine vurgu yapmaktadır.

Soleimani, kullandığı sembolik dil hakkında şu ifadeleri kullanmaktadır: “Totaliter terör, insanları kendilerini korumak için demokratik toplumlarda asla bilmedikleri ve nadiren düşündükleri stratejiler geliştirmeye zorlar. Kamuflaj gibi uyum sağlamak bir hayatta kalma taktiği haline gelir; iletişim risklidir ve bireyler sürekli gözetim altında olduklarını varsayarlar. İran’da bu durum yeni değil; kırk yılı aşkın süredir İran’daki ve dışındaki İranlılar, hayatta kalmak için hem sözlü hem de görsel dillerini kodlamanın karmaşık yollarını geliştirmiştir.” (New York Times, 2022)

Bir Devrimcinin Bilmesi Gerekenler –  Sheida Soleimani, 2022

Türkiye’de de yeni nesil çağdaş sanatçılar, analog ve özellikle dijital kolaj tekniklerini bir önceki kuşaklara göre daha yoğun bir biçimde kullanmaktadır. Bunun yanı sıra, yerel sanat oluşumları, kolaj atölyeleri ile tekniği deneyimleme fırsatı sunmaktadır. Derinartroom, Türkiye Kolaj Topluluğu (Turkey Collage Community), Artisanage Art Room gibi sanat kurumları, katılımcılara hem psikolojik olarak bilinçdışını yansıtan psiko kolaj atölyeleri hem de hayatın ağırlığından uzaklaşarak yeni ufuklar açmayı amaçlayan yaratıcı kolaj çalışmaları sunmaktadır. Ayrıca, farklı sektör ve yaş gruplarından bireylerin bir araya gelerek kolaj aracılığıyla gelecek projeksiyonları oluşturdukları “vision board” etkinlikleri de düzenlenmektedir.

Kolajın amacı ve uygulanışı ne olursa olsun, bu teknik hayattaki parçalanma ve yeniden birleştirme pratiğimizin vazgeçilmez bir parçasıdır. Savaşta, barışta ve toplumsal ya da kişisel krizlerde geçerliliğini korumaktadır. Her yıkımdan yeni anlamlar üretmeyi başaran insanlık için bu durum şaşırtıcı değildir. Kesip, yırtıp, yapıştırarak fragmanlarımızda bütüncül anlamlar aramaya devam ediyoruz…

Kaynaklar:

Bürger, P. (1984). Theory of the Avant-Garde. University of Minnesota Press.

Greenberg, C. (1986). The Collected Essays and Criticism. University of Chicago Press.