Erdemli bir toplumda bu tür soruların yanıtları liyakata dayanmaktadır. Müzik alanında da liyakat, daha fazla çalışma ve uzmanlık ile elde edilen bilgi ve yetenek düzeyinin artmasıyla mümkündür. Teorik olarak durum böyle görünmektedir.

Ancak, durum düşündüğümüz kadar basit değildir. Marka değeri önemli bir faktördür. Etkili ve bazen kurnazca oluşturulmuş pazarlama stratejileri, sosyal çevre ve “networking” sayesinde sıradan bir müzisyen, büyük ustalardan çok daha fazla şöhret, para ve fırsat elde edebilir. Ustaların göz ardı edildiği bu ortamda, fırsatçı müzisyenler için tüm kapılar açılır ve kırmızı halılar serilir.

Ayrıca, müzik türlerindeki çalgıların ve insan sesinin işlevleri de doğal olarak bir hiyerarşi oluşturur.

Birçok kültürde şarkıcılar ve solistler, enstrümancılara göre daha fazla ilgi görüp, daha yüksek gelir elde ederler. Geçmişte geleneksel Türk fasıl gruplarında tüm müzisyenler eşit yevmiye alırken, 20. yüzyılda Zeki Müren’in “assolist” geleneğini başlatmasıyla birlikte, Türk sanat müziği sahnesinde şarkıcılar “solist” olarak anılmaya başlamış ve müzikal bilgi düzeyleri ne olursa olsun, enstrümancılardan katbekat yüksek ücretler almaya başlamışlardır.

Senfoni orkestralarında ise viyola, kontrbas, korno ve trombon gibi enstrümanlar genellikle eşlik rolleri üstlendiğinden, hiyerarşik sıralamada ana görevi ezgi çalmak olan kemancılar daha yüksek bir konumda yer alır. Orkestrayı yöneten şef ise en yüksek pozisyona sahiptir.

Dahası, senfoni orkestralarında aynı çalgıdan birden fazla bulunan gruplar arasında da bir hiyerarşi vardır. 1. flüt, 2. flüt; 1. fagot, 2. fagot gibi. Burada liyakat önemlidir; orkestra üyeleri sınavla seçilir. İki flütçü bir arada alındığında, en iyi olanı birinci flüt olarak atanır. Senfonik bir eserde solo flüt ezgisi yer aldığında, besteci bunu birinci flüte yazar, ikinci flüt ikinci planda kalır.

Yaylı çalgıların grup şefleri, en önde otururlar. Genellikle grup arkadaşlarıyla aynı parçayı çalsalar da, performanslarından sorumludurlar ve ek görevleri bulunur. Senfonik bir eserde solo kemanla çalınacak bir bölüm olduğunda, besteci notaya “solo” yazar ve bu bölümü 1. keman grup şefi, yani “Konzertmeister” çalar.

Bir keresinde, köklü bir devlet senfoni orkestrasıyla “Senfonik Fasıl” projemin konserini gerçekleştiriyordum. Besteci olarak eserimin ortasında doğaçlama keman solosu olmasını istemiştim. Ancak, klasik müzisyenlerin eğitimi doğaçlamayı içermediği için, orkestrada bu isteğimi yerine getirebilecek tek kemancı grupta ortalarda oturuyordu. Bu soloyu o arkadaşın çalacağını söylediğimde orkestrada bir huzursuzluk oluştu. Konzertmeister, doğaçlamayı taklit eden bir solo notaya almamı önerdi ve kendisinin bu kısmı çalabileceğini belirtti. Ancak ben bu teklifi reddettim; benim için o anın doğaçlama olması kritik öneme sahipti. Aynı şekilde, grup şefi olmayan bir kontrbasçıya da doğaçlama solo yaptırdım; o da “grup şefi varken bana düşmez” diyerek mahçup oldu. Ancak, projenin sahibi ve eserin bestecisi olduğum için konserde isteklerim yerine getirildi.

Caz müziği dünyasında ise hiyerarşi daha esnektir. Çoğu konserde, şarkıcısından bateristine kadar herkesin bir an için sahne ışıklarının altında olduğu bir doğaçlama solo anı bulunur. Bu an, herkes tarafından saygıyla dinlenir. Proje sahibi, ön planda bir vokalist veya enstrümantal solist olabilir; onun sözü geçer, ancak diğer müzisyenlerle arasındaki fark, bir orkestra şefi ile orkestra üyesi ya da bir başkemancı ile kornocu arasındaki kadar belirgin değildir.

Bu hiyerarşilerin, müzik türlerinin ihtiyaçlarına göre tarihsel olarak şekillendiği görülmektedir. 80-100 kişilik bir müzikal organizasyonun sorunsuz işlemesi için hiyerarşi gereklidir, tıpkı askeri bir yapı gibi. Ancak unutulmaması gereken, hiyerarşinin bir amaç değil, müziğe ve bestecilerin hayal gücüne hizmet eden bir araç olduğudur. Besteci türler arası geçişkenlik gösterdiğinde veya alışılmış kalıpların dışına çıktığında, müzisyenlerin de buna uygun esneklik göstermesi beklenir.