Osmanlı İmparatorluğu döneminde, deneyimli bürokratlar öncelikli olarak değerlendirildiği için bürokrasinin oluşturduğu teamüller, çeşitli meselelerin çözümünde etkili oldu. Devletin farklı birimlerinin birbirini denetleme işlevi, zaman zaman işbirliği yaparak usulsüzlükler gerçekleştiren bürokratlarla karşılaşılmasına yol açtı.

Osmanlı yönetimi, devlete güveni kötüye kullanan bürokratlara karşı sert tedbirler aldı. Devlet işlerinde suistimal yapanlar ya da bu tür faaliyetlere göz yumanlar, ağır cezalara maruz kalıyordu. Hapisten idama kadar değişen cezalar, Osmanlı’nın kararlı tutumunu sergiliyordu.

Osmanlı döneminde bürokratlar ve memurlar, yüksek itibarları ve gelirleri ile dikkat çekiyordu. Bazı bürokratlara timar (devletin topladığı verginin bir devlet görevlisine tahsisi) verilirken, diğerleri maaş alıyordu. Ancak çoğu memur, devletten ne maaş ne de timar alıyordu. Asıl gelir kaynakları, çalıştıkları devlet dairelerinde iş sahiplerinden aldıkları harçlar üzerinden sağlanıyordu. Devlet, bürokratların ihtiyaçlarını da karşılıyor, elbise, gıda ve diğer ihtiyaç maddeleri temin ediyordu.

Osmanlı memurları, çalışmalarını sürdürdükleri sırada çeşitli sorunlarla karşılaşabiliyorlardı.

LİYAKAT GÖZ ARDI EDİLDİ
16. yüzyılda bürokrasiye katılan birçok kişi, medrese eğitimi almış ancak yeterli deneyime sahip değildi. Ancak 16. yüzyılın sonlarına gelindiğinde, profesyonel bürokratlar görev almaya başladı. Bu durum, bürokrasinin gelişimiyle birlikte görevlere talebin artmasına neden oldu. Ancak liyakat ve hiyerarşik ilerlemenin önemi zamanla azaldı. Sık veziriazam değişiklikleri, iç çekişmelere yol açarak bu durumu daha da pekiştirdi. Veziriazamların, kendi çevrelerinden bürokratları memuriyetlere atadığı gözlemlendi. Önemli gelir elde etmelerine rağmen, bazı memurlar zaman zaman suistimallere yöneldi ve işlerin gecikmesine neden oldular. İstanbul’daki devlet dairelerinde işlerini halletmek isteyen sıradan vatandaşlar, çoğu zaman zorluklarla karşılaştılar. Osmanlı yönetimi, devlete karşı güveni kötüye kullanan bürokratları tespit ettiğinde, acımasızca cezalandırıyordu.

Reisülküttap

Osmanlı örgütlenmesinin temel direklerinden biri timar sistemiydi. Bu sistemde, bir kişiye birden fazla kılıç timar verilmemesi büyük bir önem taşıyordu. Kılıç timar sayısının azalması, seferdeki timarlı sipahi sayısını da olumsuz etkiliyordu. Bu nedenle, bir kişinin birden fazla kılıç timarı bulunmaması gerekmekteydi. Eğer bir kişi, Defterhane-i Âmire aracılığıyla birden fazla kılıç timarı aldıysa, bu durum tespit edildiğinde diğer timarlar geri alınırdı. Kanuni Sultan Süleyman döneminin veziriazamlarından Lütfi Paşa, bu konuda dikkat edilmesi gereken hususları yazdığı siyasetnamede belirtmiştir.

Bürokratlar

EL ELE SAHTEKÂRLIK
1620’li yıllarda, büyük bir evrak sahteciliği olayı ortaya çıktı. Bu duruma, memurların yanı sıra iki üst düzey bürokrat da dahil olmuştu. Birbirini denetlemesi gereken büroların işbirliği yaparak usulsüzlük gerçekleştirdiği görüldü. Defter Emini Abdi Efendi ve Reisülküttap Hamza Efendi, boşta kalan kılıç timarlarını kendi üzerlerine geçirip, sonradan kendi adamlarına devretmekle suçlandılar. Bu olayların ardından Hamza Efendi idam edilirken, Abdi Efendi görevden alındı.

Bürokraside işlem görmüş belge.

SUİSTİMAL YAPANLARIN ELİ KESİLDİ
Haksız kazanç elde etmek için evrak sahteciliği, her dönemde görülen bir durumdur. Ancak Osmanlı döneminde suistimallere karışan görevliler, ağır cezalara çarptırıldılar. Özellikle 1590 yılında, bazı memurların sahte belgeler hazırladığı ve boş fermanlarla sahte evrak düzenlediği tespit edildi. Yapılan teftişler sonucunda, bu suistimallere karışan iki kişi idam edildi, altı kişinin elleri kesildi ve yedi kişi gemilerde kürek çekmeye gönderildi. Bu tür olaylar, özellikle devlet gelirlerinin dağıtımıyla ilgili dairelerde daha sık yaşanıyordu. Defterhane-i Âmire, bu tür suistimallere uygun kalemlerden biri olduğu için, kalem kâtipleri de zaman zaman sahte evrak düzenlemişti. 1783 yılında, Yesrî isimli defterhane kâtibi, taşradaki görevlilerle işbirliği yaparak sahte belgeler düzenlediği anlaşılmış ve bu nedenle devlet hizmetinden atılarak, diğer memurlara ibret olsun diye Bozcaada’ya sürgün edilmiştir.

Defter emini.

Bu tür usulsüzlükler, Osmanlı bürokrasisinde önemli bir sorun teşkil etmekteydi.