Katolik dünyasının yeni ruhani lideri Papa Leo XIV, yapay zekâ çağının etik, toplumsal ve insani sonuçlarına odaklanan ilk ansiklik mektubunu yayımlamak üzere hazırlıklarını sürdürüyor. Vatikan kaynaklarına göre, 25 Mayıs’ta yayımlanması planlanan bu mektup, yalnızca teknoloji etiğiyle sınırlı kalmayacak; insan onurunu, emeği, savaş teknolojilerini, dijital gözetimi ve algoritmik güç dengelerini de ele alacak. Böylece Vatikan tarihine, doğrudan yapay zekâ çağını merkezine alan kapsamlı bir ansiklikle geçilmiş olacak.

Ansikliğin başlığı “Yapay Zekâ Çağında İnsan Onurunun Korunması” olarak belirlenmiş durumda. Geçen ay yayımlanan Palantir manifestosu ve yapay zekâ şirketlerinin dini liderlerle gerçekleştirdiği görüşmeler göz önüne alındığında, bu belgenin yalnızca içeriği değil, zamanlaması da dikkat çekici bir unsur olarak öne çıkıyor.

“Ansiklik” (İngilizce: encyclical, Latince: encyclica) Katolik Kilisesi’nde papalığın yayımladığı en önemli resmi öğretisel metinlerden biridir. Genellikle ahlak, toplumsal meseleler, ekonomi, savaş, insan hakları, teknoloji, çevre ve dinî öğreti gibi büyük konular hakkında yayımlanır. Bu metin, bir anlamda “Papa’nın dünya ve insanlık için resmi görüş bildirisi” olarak değerlendirilebilir.

Ansiklikler genellikle piskoposlara, din adamlarına ve Katoliklere hitaben yazılsa da, hükümetler, akademisyenler, teknoloji şirketleri ve medya gibi çeşitli aktörler tarafından da yakından takip edilir. Çünkü bu belgeler, Vatikan’ın etik ve felsefi duruşunu temsil eder.

Vatikan’dan “dijital insanlık” vurgusu

Yapay zekâ ile ilgili yayımlanacak ansiklik, yapay zekâ etiği, dijital gözetim, insan emeği, algoritmalar ve savaş teknolojileri gibi konularda Vatikan’ın resmi pozisyonunu sergileyeceği için büyük bir öneme sahip. Metnin merkezinde ise şu soru yer alıyor:

“İnsan, kendi ürettiği zekânın karşısında nasıl korunacak?”

Vatikan’a yakın kaynaklar, metnin aşağıdaki başlıklara özel bir vurgu yapacağını ifade ediyor:

• Yapay zekânın insan emeğine etkisi,
• Çocukların dijital dünyada korunması,
• Algoritmik manipülasyon,
• Gözetim kapitalizmi,
• Deepfake teknolojileri,
• Yapay zekâ destekli savaş sistemleri,
• İnsan karar alma süreçlerinin makineler tarafından yönlendirilmesi.

Papa Leo’nun yakın çevresine göre, ansiklik teknolojiyi tamamen reddeden bir yaklaşım benimsemiyor. Ancak, insan merkezli olmayan bir dijital dönüşümün “medeniyet krizi” yaratabileceği hususunda güçlü uyarılar içeriyor.

Yeni “Rerum Novarum” mı?

Vatikan gözlemcileri, yayımlanacak metni sıkça 1891 yılında Papa XIII. Leo tarafından kaleme alınan ünlü “Rerum Novarum” ansikliğiyle karşılaştırıyor. Sanayi Devrimi döneminde yayımlanan bu önemli metin, işçi hakları, kapitalizm, emek sömürüsü ve modern ekonomi üzerindeki Katolik bakış açısını şekillendirmiştir.

Günümüzde birçok yorumcu, yapay zekânın insanlık için yeni bir “Sanayi Devrimi” etkisi yarattığını savunuyor. Bu nedenle Papa Leo’nun dijital çağ için yeni bir etik çerçeve oluşturmaya çalıştığı düşünülüyor. Vatikan çevrelerinden sızan bilgilere göre, ansiklikte özellikle şu fikrin öne çıkması bekleniyor:

“Algoritmalar, insan vicdanının yerini alamaz”

Papa Leo’nun metinde, insanın yalnızca veri noktalarına indirgenmesine, çocukların dikkat ekonomisi içinde metalaştırılmasına ve bireyin dijital sistemler içinde sürekli izlenen bir nesne haline dönüşmesine karşı sert uyarılarda bulunduğu belirtiliyor. Bu yaklaşım, son yıllarda sosyal medya bağımlılığı, yapay zekâ destekli manipülasyon ve davranış mühendisliği konusundaki küresel kaygılarla da örtüşüyor.

Yapay zekâ ve savaş teknolojileri

Ansikliğin en dikkat çekici bölümlerinden birinin askeri yapay zekâ sistemleri üzerine olacağı konuşuluyor. Vatikan, uzun süredir otonom silahlar, hedef seçen algoritmalar, yüz tanıma sistemleri ve yapay zekâ destekli savaş teknolojileri konusunda uluslararası düzenleme çağrısında bulunuyor.

Papa Leo’nun metninde, insan hayatı üzerinde ölümcül kararların tamamen makinelere bırakılmasının “ahlaki sınırları aşabileceği” vurgulanacak. Bu durum, Palantir Technologies, askeri yapay zekâ sistemleri ve veri tabanlı güvenlik mimarileri üzerine süregiden küresel tartışmalar açısından dikkate değer bir konumda bulunuyor.

Çocuklar ve dijital dünya

Vatikan kaynaklarına göre ansiklikte çocukların dijital dünyadaki konumu da önemli bir yer teşkil ediyor. Papa Leo’nun çocuklarla ilgili olarak özellikle şu konulara odaklanacağı ifade ediliyor:

• Ekran bağımlılığı,
• Algoritmik içerik yönlendirmesi,
• Dikkat ekonomisi,
• Dijital yalnızlık,
• Sosyal medya kaynaklı psikolojik baskılar.

Bu yaklaşım, son dönemlerde birçok ülkede çocuklara yönelik sosyal medya sınırlamaları, akıllı telefon yasakları ve dijital okuryazarlık politikaları üzerindeki tartışmaların arttığı bir zaman dilimine denk geliyor.

Teknoloji şirketlerine dolaylı mesaj

Analistler, Papa’nın doğrudan isim vermese de metnin büyük teknoloji şirketlerine yönelik güçlü mesajlar içereceği öngörüsünü taşıyor. Özellikle veri toplama ekonomisi, kullanıcı davranışlarının manipülasyonu, yapay zekâ modellerinin etik sınırları ve insan dikkatinin ticarileştirilmesi konularının hedef alınması bekleniyor.

Vatikan’ın son yıllarda yapay zekâ konusunda Microsoft, IBM ve diğer teknoloji şirketleriyle etik girişimlerde bulunmasına rağmen, Papa Leo’nun ansikliğinin daha sert ve felsefi bir ton taşıyacağı ifade ediliyor.

“İnsan sonrası çağ” tartışması

Uzmanlar, Papa Leo’nun metninin yalnızca dini bir belge olmanın ötesinde, teknoloji felsefesi, dijital etik, insan kimliği ve yapay zekâ çağında medeniyetin yönü üzerine küresel bir müdahale niteliği taşıyabileceğini belirtiyor.

Çünkü tartışma, artık yalnızca “Yapay zekâ faydalı mı yoksa zararlı mı?” sorusunu aşmış durumda. Asıl soru, “Kendi ürettiği dijital zekâ sistemleri karşısında insanlık, özgürlüğünü, dikkatini, emeğini ve hatta karar verme yetisini ne kadar koruyabilecek?” şeklinde şekilleniyor. Vatikan’ın yeni ansikliğinin tam da bu soruya yanıt arayacağı düşünülüyor.