Savaşların yarattığı yıkımın yanı sıra, bazı sektörlerde sağladığı büyük kazançlar da dikkat çekiyor. İki aydır süregelen çatışmalarla birlikte, petrol ve doğalgaz şirketlerinin beklenmedik kârlarının (windfall profits) vergilendirilip vergilendirilmeyeceği üzerine tartışmalar yeniden gündeme geldi.

Olağanüstü durumlarda elde edilen bu kârların vergilendirilmesi fikri, yüksek kârların doğrudan savaş, kriz veya arz şokları gibi öngörülemeyen olayların neden olduğu fiyat dalgalanmalarına dayandığını vurguluyor. Bu nedenle bu kârların vergilendirilmesi gerektiği savunuluyor.

Avusturya, Almanya, İtalya, Portekiz ve İspanya’nın maliye bakanları, Oxfam ile birlikte Avrupa Komisyonu üzerinde baskı oluşturarak bu aşırı kârların daha etkin bir şekilde vergilendirilmesini talep ediyor.

Rusya’nın Ukrayna’yı işgali sırasında ortaya çıkan 2022 enerji krizinde, bazı Avrupa ülkeleri, dünya genelindeki petrol ve doğalgaz tedarikçilerinin gelirlerinin 2021’e göre iki katından fazla artması üzerine geçici kâr vergileri uygulamıştı. Örneğin, İngiltere, enerji şirketlerine yönelik vergileri artırmış ve elektrik tedarik eden şirketlere ek vergi yükümlülükleri getirmişti.

Bu dönemdeki temel amaç, enerji şirketlerinden elde edilen ek vergi gelirleri ile yüksek enerji fiyatları nedeniyle zor durumda kalan tüketicilere destek sağlamaktı. Ancak politika yapıcılar, hane halklarına destek sunmak isterken bir yandan da tüketicilerin enerji tüketimini azaltmayı hedefledikleri için karmaşık bir ikilemle karşılaştılar.

Ayrıca, Enerji şirketlerinin kârlarının düşmesi, yeni yatırımların ve ek üretimin önünde engel teşkil edebilir. Öte yandan, fiyatların düşmesi tüketimi artırabilir. Bu nedenle beklenmedik kâr vergisine karşı çıkanlar, yalnızca ülke içinde elde edilen kazançlara uygulanan vergilerin yerli enerji üretimini zayıflattığını belirtmektedir.

Kısa vadede arz krizlerini hafifletmek amacıyla petrol ve doğalgaz üretimini artırmak gerekirken, uzun vadede fosil yakıtların kullanımını azaltma hedefinin de korunması gerekiyor. Bu durum, enerji politikası ile iklim politikası arasında bir çelişki yaratıyor.

Avrupa Birliği, 2022 ile 2024 yılları arasında uyguladığı geçici beklenmedik kâr vergisinden beklenen gelirleri elde edemedi. Şirketler, kârlarını vergi cennetlerine veya üretim ülkelerine kaydırarak vergiden muaf kalabiliyor. Ayrıca, geçmiş yıllardaki zararlarını mevcut kârlarından düşerek vergi yüklerini azaltma yoluna gidebiliyor. Bu durum, İran’daki savaş sırasında elde edilen petrol gelirlerinin büyük bir kısmının vergiden muaf kalmasına yol açıyor.

Bu tablo, vergi tasarımının karmaşıklığını gözler önüne seriyor. Verginin oranı yanı sıra kapsamı, süresi ve hangi kazançların “beklenmedik aşırı kâr” olarak tanımlanacağı da oldukça önemli bir konu.

Petrol ve doğalgaz fiyatlarındaki ani yükselişle birlikte şirketlerin artan kârları vergilendirilme tartışması sürerken, eski ABD Başkanı Trump, Mart ayında petrol fiyatlarının yükselmesi üzerine kutlama yaptı. Truth Social’da “ABD, açık ara farkla dünyanın en büyük petrol üreticisidir. Bu nedenle petrol fiyatları yükseldiğinde çok para kazanıyoruz” şeklinde bir mesaj paylaştı. Ancak resmi veriler, düşük gelirli hanelerin araç kullanma oranını düşürdüğünü ve toplu taşıma kullanımını artırdığını gösteriyor. Yani enerji fiyatlarındaki artış, genel ölçekte gelir sağlarken, bireysel düzeyde ciddi bir refah kaybına yol açıyor.

İran’daki çatışmalar ve geçmişteki Rusya-Ukrayna savaşı gibi olaylar enerji fiyatlarını artırırken, BP ve TotalEnergies gibi devler bu durumdan milyarlarca dolar kâr elde etti. Şirketler, net kâr açıkladıktan sonra temettülerini artırdı ve hisse geri alımlarını iki katına çıkardı. Ancak bu şirketler, performanslarını artırdıklarını savunuyor.

Kritik olan, verginin zamanlamasıdır; çünkü kriz dönemine denk getirilmediği takdirde vergi gelirleri beklentilerin altında kalabilir. Bu nedenle gelecekte uygulanacak benzer vergilerde zamanlama dikkatle ayarlanmalı ve beklenmedik aşırı kâr tanımı net biçimde belirlenmelidir.

Ayrıca yalnızca “kâr” üzerinden vergi almak, şirketlerin kaçış yollarını kapatmıyor. Eğer gerçek bir sonuç elde edilmek isteniyorsa somut adımlar atılmalıdır: Şirketler, kâğıt üzerinde kârlarını gizleyebilir, fakat sattıkları petrol veya elektriği saklayamazlar. Vergi, yurt içi satış miktarı ya da rafineri hacmi üzerinden alınmalıdır; bu veriler fiziksel olarak mevcuttur ve tesisler ile satışlar o ülkededir.

Mesele, yalnızca enerji şirketlerinin ne kadar kâr elde ettiği değil, aynı zamanda savaşın maliyetinin toplum içinde nasıl paylaştırılacağıdır. Bu tartışma ekonomik, siyasi ve ahlaki boyutları olan bir konudur. İran savaşı ile yeniden başlayan enerji krizinin en önemli sorusu, devletlerin bu kez kriz kazançlarını gerçekten vergilendirip vergilendiremeyeceği ya da savaşın yükünü yine vatandaşların omuzlarına mı yükleyeceğidir.