Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB) her ay sektörel enflasyon beklentilerini yayımlamaktadır. Bu yayın, reel sektör, piyasa ve hanehalkı enflasyon beklentilerini içermektedir. Son birkaç aydır, TCMB hanehalkı enflasyon beklentelerine daha fazla odaklanmış durumda. Uzmanlar, bu beklentilerin stabil hale getirilmemesinin, enflasyonla mücadelenin önündeki en büyük engellerden biri olduğuna dikkat çekiyor.

Politika yapıcıları, hanehalkları ve reel sektörün gelecekteki enflasyon beklentilerinin, gerçekleşen enflasyon üzerinde belirleyici bir rol oynadığına inanmaktadır. Bunun yanı sıra, enflasyon beklentilerinin ücret ve fiyatlar üzerinden mevcut enflasyonu etkilediği için para politikasının iletiminde kritik bir öneme sahip olduğu vurgulanmaktadır.

Eğer hanehalkı enflasyon beklentileri düzeltilememiş ve gelecekte enflasyonun artacağına dair olumsuz düşünceler sürüyorsa, merkez bankasının politikalarına olan güven de azalacaktır. Bu durum, enflasyonla mücadeleyi zorlaştırabilir.

Örneğin, hanehalkları gelecekte enflasyonun yükseleceğini düşünüyorsa, bugünden fiyat artışlarına karşı önlem almaya çalışır; bu da tüketimi öne çekme ve daha yüksek gelir arayışına yönelme anlamına gelir. Tüm bunlar, sıkı para politikasının etkilerinin boşa gitmesine yol açar.

TCMB, hanehalkı beklentileriyle ilgili verileri Türkiye İstatistik Kurumu’nun (TÜİK) Tüketici Eğilim Anketi’nden (TEA) topluyordu. Ancak, artık bu verileri Hanehalkı Beklenti Anketi (HBA) üzerinden toplayacak ve bu sayede beklentilerin iyileşip iyileşmediğini gözlemleyecek.

HBA anketinde, soru yapısı fiyat seviyesinden ziyade enflasyon oranına odaklanıyor. Katılımcılara, bir önceki aya ait yıllık enflasyon bilgisi sunuluyor. Bu yöntemle, enflasyon beklentilerinin TEA’ya göre 2-3 puan daha düşük olduğu belirtilse de, katılımcılara sunulan enflasyon oranı, TÜİK’in açıkladığı manşet enflasyon ile eşleşiyor.

Hanehalkının son bir yıl içinde fiyatlarının en çok arttığını düşündüğü ve önümüzdeki 12 ay içinde fiyatların artmasını beklediği ürün ve hizmet gruplarının başında gıda, yakıt-enerji ve kira gelmektedir. Bu ürünlerin enflasyonu, TÜİK’in açıkladığı manşet enflasyonun üzerinde seyretmektedir.

Son HBA verilerine göre, gelir düzeyi düştükçe gelecekte beklenen enflasyon beklentisi 2 puan artış göstermektedir. Düşük gelirli haneler, enflasyona karşı daha savunmasız ve karamsar bir tutum sergiliyor. Bu durum, beklentilerin iyileşmesini zorlaştırıyor.

HBA anketinde, konut fiyatları, döviz kuru ve yatırım tercihleri ile ilgili beklentiler de sorgulanmaya başlandı. Elde edilen sonuçlar oldukça öngörülebilir: Yatırım aracı olarak ilk sırada altın, ikinci sırada ise emlak yer almakta. TCMB’nin sıkı para politikası ve reel faiz söylemlerine rağmen, mevduat faizinin yatırım tercihleri arasında hala öncelikli bir seçenek olarak görülmediği ortaya çıkıyor.

Hanehalkı – reel sektör enflasyon beklentilerinde makas açılıyor

Hanehalkı enflasyon beklentileri, 12 ay sonrası için Ocak ve Şubat aylarında değişmeyerek yüzde 48,81 oranında kalmıştır. Aynı dönemde, reel sektör beklentileri ise yüzde 43’ten 32’ye gerilemiştir. Ocak-Şubat 2025 döneminde on puan daha yüksekti, ancak buradan bir düşüş yaşanmışken, bu süreç oldukça yavaş ilerlemektedir.

Sadece hanehalkı değil, reel sektörün enflasyon beklentileri de önem taşıyor; zira firmalar, fiyatları ve maaşları belirlemede kritik bir rol oynamaktadır. TCMB’nin reel sektör enflasyon beklentilerine de dikkat etmesi gerekmektedir.

Hanehalkı enflasyon beklentisi, reel sektörün 16,8 puan üzerinde bir seyir izlemekte. Bu durum, halkın enflasyon algısının firmalardan daha karamsar olduğunu göstermektedir. 2018 öncesinde de reel sektör ile farklılık mevcuttu, ancak bu kadar yüksek bir fark söz konusu değildi.

Reel sektör enflasyon beklentisi, 2018 öncesinde iniş-çıkışlı bir trend göstermemekteydi. Ancak, 2018’deki kur atakları, enflasyon beklentilerinde bozulmalara yol açtı. Sonrasında yaşanan gelişmeler (pandemi, gevşek para politikası, dövizdeki dalgalanma ve enflasyondaki hızlı artış), hanehalkı enflasyon beklentilerini yüzde 80’lerin üzerine iterken, reel sektördeki beklentiler hanehalkına daha yakın bir konumda kalmıştır. Yani yüksek enflasyon, beklentileri yalnızca hanehalkında değil, reel sektörde de olumsuz etkilemiştir.

Son üç yıldır uygulanan sıkı para politikası, enflasyonla mücadelede iyileşmeyi yavaşlatmıştır. Beklentilerdeki iyileşme, 2023 yılının ikinci yarısında hız kazanmış, ancak sonrasında bu iyileşme yavaşlamıştır. Ayrıca, 2021 yılının sonunda beklentilerde hızlı bir bozulma yaşanmış ve hâlâ iyileşme beklenmektedir. Yani; politika değişiklikleri beklentilere yavaş yansısa da, olumsuz beklentiler daha hızlı yayılmaktadır.

Diğer yandan, beklentilerin düzeltilmesi ve reel sektörün enflasyon beklentisinin iyileşmesinde, döviz kuru ataklarının sona ermesi etkili olmuştur. Ancak, hanehalkındaki bozulma daha kalıcı bir yapı sergilemektedir.

Enflasyon beklentileri, çeşitli anketler ve finans piyasası ölçümleri ile belirlenmektedir. Örneğin, hanehalkı beklenti anketine 3217 hane katılmıştır.

Solow’un 1979 yılında yayımladığı makaledeki şu ifadeleri birlikte değerlendirelim: “Beklentilere nedensel faktör olarak atıfta bulunma konusunda her zaman biraz şüpheciyim; beklentiler, tanımı gereği, sezgisel olarak her zaman mevcut ve çok önemli olduğunu hissettiğiniz, ancak bir şekilde kontrol edemediğiniz bir güçtür. Doğrudan gözlem yapmalarına asla izin verilmez” (Solow, Robert M. (1979). “What We Know and Don’t Know About Inflation.” Technology Review, 81(3), 30–46).

Solow’a göre, beklentiler kanalıyla beklenen enflasyonu, gerçekleşen enflasyonun temel itici gücü olarak değerlendirmek için Friedman, Lucas ve Philips eğrisindeki bulgulara başvurmak mümkündür. Bu kuramlar, enflasyonun belirlenmesinde enflasyon beklentilerine merkezi bir rol vermenin mantıklı olduğunu öne sürmektedir.

Ancak, merkez bankası iletişimi ve eylemleri aracılığıyla kamuoyunun enflasyon beklentilerini şekillendirmek zaman alıcı bir süreçtir. Ayrıca, bu modeller kısa vadeli beklenen enflasyona öncelik vermekte; yani cari enflasyon, bir dönem öncesine ait beklentilerden etkilenmektedir. Bir beklenti, bir sonraki beklentiyi