Erenköy’de sahil boyunca yürüyüşe çıktığımda, yürüyüş yolunu bulvardan ayıran parkın gürültüyü bir nebze engellediğini hissediyorum. Yolun karşı tarafında ise Marmara Denizi yayılıyor. Dalgaların yola zarar vermemesi için kıyıya büyük kayalar yerleştirilmiş. Bugün deniz neredeyse durgun sayılır; dalgalar hafifçe kabararak yükseliyor, sığ alanlara geldiğinde ise biraz daha kabararak kendi üzerine devriliyor. Bu hareketin, rüzgârın su yüzeyini aynı yönde itmesinin bir sonucu olduğunu biliyorum. Su aslında yer değiştirmiyor; sadece bulunduğu yerde kabarıp iniyor. Kayalara çarpan büyük dalgalar, sığ kıyılarda bu hareketin sıkışıp kabarmasıyla, en sonunda kendi üzerine kırılarak ilerliyor.

Kayaların arasındaki kedi evlerinin etrafında o güzel hayvanları izlerken, bazılarını sevgiyle okşayıp yürümeye devam ediyorum. Bu sırada zihnim, kendi yaşamıma ve toplumsal dalgalara kayıyor.

Toplumsal dalgalar da benzer bir yapıya sahiptir. Uzun bir süre boyunca hiçbir şey yokmuş gibi görünür; herkes yerinde durur, hayat olağan akışında devam eder. Ancak bu görünümün ardında, tıpkı denizde olduğu gibi biriken bir enerji mevcuttur. Bireyler, siyasi pozisyonlarını koruyarak gündelik hayatlarına devam eder ve düşüncelerini genellikle içlerinde tutarlar. Yine de, o görünmeyen itki, farkında olmadan insanları birbirine yaklaştırır ve aynı ritme sokar.

Dalgaların kıyıya yaklaşırken kabarması, bana toplumsal dalgaları düşündürüyor. Toplumda bunun yansıması, insanların ortak sıkıntıları paylaştıklarını fark ettikleri andır. O ana kadar dağınık bir şekilde duran hoşnutsuzluk, bu farkındalıkla yoğunlaşıyor; “başarabiliriz” hissi, onları ileriye atılmaya iten eşiği oluşturuyor. İnsanlar yalnız olmadıklarını gördüklerinde harekete geçebiliyor, ancak o noktada kalmayı ve risk almayı, bu hareketin büyüyeceğine inandıklarında sürdürüyorlar.

Dışarıdan bakıldığında aniden ortaya çıkmış gibi görünen bu durum, aslında uzun süredir biriken bir enerjinin görünür hale gelmesinden ibarettir.

İnsanlar neden uzun süre sessiz kalır ve bir gün aniden sokağa çıkar? Neden bireysel olarak görünen hayatlar, bir anda ortak bir ritme kavuşur? Hangi anda korku cesarete dönüşür; hangi eşiğe geldiğinde bireysel kaygılar geri çekilir ve toplu hareket duygusu ortaya çıkar? Daha da önemlisi, neden bazı toplumlarda bu dalga erken kabarırken, bazılarında geç gelir; kimi yerlerde kalıcı izler bırakırken, kimilerinde hızla dağılır?

Bu soruların tek bir cevabı yok. Ancak farklı ülkelerdeki deneyimlere baktığımızda, bazı ortak eğilimlerin belirginleştiği görülüyor.

Sessizlik gerçekten sessizlik mi?

Bir toplumun uzun süre sokağa çıkmaması, çoğu zaman hoşnutsuzluğun olmadığı anlamına gelmez; aslında hoşnutsuzluğun görünmez birikimini ifade eder. Bir birey ne düşündüğünü bilir, ama başkalarının ne düşündüğünden emin olamaz; bu nedenle geri durup bekler. Kendi gerçek düşüncelerini gizleyen birey, yalnızca genel kabul görenleri ifade eder. Bu durumda, toplumda garip bir durum oluşur; gerçek anlamda geniş kesimlerce sahiplenilmeyen bir düzen, kamusal alanda güçlü görünebilir. Değişim mümkündür, ancak mümkün gibi görünmez. Yani sessizlik, itiraz yokluğu değil, bir savunma mekanizmasıdır.

Ancak bu denge kalıcı değildir. Küçük bir olay (bir protesto ya da bir müdahale), bazı kişilerin gerçek düşüncelerini açıkça dile getirmesine yol açtığında, diğerleri de yalnız olmadıklarını fark eder. Bu farkındalık, aykırı davranmanın riskini azaltmasa da korkuyu zayıflatır. Herkesin içindeki o görünmez eşik, başkalarının öne çıktığını gördükçe alçalır ve aniden zincirleme bir çözülme başlar. Dışarıdan “ansızın” ortaya çıkmış gibi görünen dalga, insanların birbirlerinden cesaret kazanmaya başladıkları o anın sonucudur.

Türkiye’de toplumsal dalganın üç momenti

Türkiye’de farklı dönemlerde yaşanan olaylar da bu mekanizmayı somutlaştırıyor. 1970’teki 15-16 Haziran işçi hareketi, güçlü bir örgütsel zemin üzerinde yükselmiş, işçiler aynı örgütlenme ağı içinde hareket etmişlerdi. Bu nedenle harekete ilk geçenler, diğerlerinin tereddüt eşiklerini hızla düşürmüş ve kısa sürede yüz binlerce işçi sokağa çıkmıştı.

2013’te Gezi Parkı’nda başlayan süreçte ise eşik iki aşamada geçilmişti. İlk günlerde parkta toplananların sayısı azdı, fakat bu küçük grubun görüntüleri dolaşıma girdiğinde görünür hale gelmişti. Asıl sıçrama, 30 Mayıs’ı 31 Mayıs’a bağlayan gece gerçekleşen polis müdahalesiyle başlamıştı. Müdahalenin görüntüleri yayıldıkça, daha önce durumu uzaktan izleyen geniş kitleler için durum aniden görünür hale geldi; birkaç gün içinde yüzlerce kişilik bir girişim, on binlerce insanın katıldığı bir dalgaya dönüştü.

2025’te Saraçhane’de ortaya çıkan dalga ise eşik meselesine yeni bir boyut ekledi. Ekrem İmamoğlu’nun tutuklanmasının ardından başlayan protestolar, farklı siyasal kesimlerin bir araya gelme anlarına dönüştü ve bu durum eşik mekanizmasını hızlandırdı. “Bana benzemeyenler bile buradaysa” hissi tereddütleri azalttı ve çeşitlilik dalgayı büyüttü.

Devletin tepkisi dalgayı nasıl değiştirir?

Dalga yalnızca toplumun iç dinamikleriyle oluşmuyor; devletin verdiği tepki de sürecin yönünü belirliyor. Sert müdahaleler kimi zaman korku yaratıp geri çekilmeye yol açarken, kimi zaman da öfkeyi büyüterek daha fazla insanı sokağa çekiyor. Özellikle açık adaletsizlik içeren müdahaleler, dalganın hızla kabarmasına neden olabiliyor. Bununla birlikte devletler de öğreniyor; önlemler alıyor, tavizler veriyor ya da süreci bölmeye çalışıyor. Bu nedenle bazı yerlerde dalga daha geç oluşuyor. Ancak bu, toplumun daha az öfkeli olduğu anlamına gelmiyor; yalnızca bu öfkenin daha uzun bir süre basınç altında tutulabildiğini gösteriyor.

Doğu ve Batı arasında fark var mı?

Bir an durup denizde yanıma doğru koşan kedilerin pençelerini izlerken zihnim hâlâ toplumsal dalgalarda. Toplumsal hareketlerin nasıl ve ne hızla ortaya çıktığı, yurttaş haklarının ve ifade özgürlüğünün ne ölçüde yerleşik olduğu ile yakından bağlantılıdır. Ancak belki de asıl belirleyici olan, insanların sokağa çıktıklarında neyle karşılaşacaklarını öngörebilmeleridir. Eğer müdahalenin bir sınırı olduğuna inanılıyorsa, sokağa çıkmak daha erken ve daha düşük maliyetli bir karar haline gelir.

Buna karşın, yurttaş haklarının zayıf olduğu yerlerde insanlar sokağa çıkmaktan uzun süre kaçınıyor. Bu uzun sessizlik, yalnızca bekleyişi uzatmakla kalmaz; aynı zamanda itiraz etme kapasitesini de aşındırır. Ancak bir