Millî Eğitim Bakanlığı, Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli kapsamında 2023-2027 eğitim ve öğretim yılı itibarıyla kademeli olarak uygulanacak sosyoloji dersi öğretim programını tanıttı. 24 Mart 2026 tarihli yazıda, Bakanlığın ‘İslam Bilim Tarihi’, ‘Astronomi ve Uzak Bilimleri’, ‘Çağdaş Türk ve Dünya Tarihi’, ‘Demokrasi ve İnsan Hakları’, ‘İklim, Çevre ve Yenilikçi Çözümler’, ‘Mantık’, ‘Psikoloji’, ‘Sosyoloji’, ‘Matematik Uygulamaları (I-II)’, ‘Sosyal Bilim Çalışmaları (I-II-III)’, ‘Temel Düzey Matematik’ ve ‘Türk Kültür ve Medeniyet Tarihi’ gibi derslere yönelik düzenlemeler yapıldığı ifade edilmiştir. Bu yazıda, sosyoloji alanındaki içerik ile ilgili düşüncelerimi paylaşacağım.

Sosyoloji, toplumun yapısını, kurumsal ilişkileri, kültürel örüntüleri ve toplumsal değişim süreçlerini inceleyen bir sosyal bilim dalıdır. Bu disiplin, bireysel deneyimleri tarihsel süreçler ve toplumsal bağlam içinde ele alarak, işsizlik, yoksulluk ve göç gibi görünüşte kişisel sorunların arkasındaki toplumsal dinamikleri ortaya koyar. Programda, medeniyet, modernleşme, oryantalizm ve İslam karşıtlığı gibi sosyolojiye dair önemli kavramlara özel bir önem verilmiştir. Bu kavramlar, öğrencilerin günümüz sosyolojik meselelerini tarihsel boyutlarıyla kavramalarına yardımcı olur. Klasik sosyolojide hâkim olan pozitivist yöntem ve tarih anlayışı yerine, programda sosyal gerçekliğin zamana ve mekâna göre değiştiğini kabul eden yorumlayıcı yaklaşımlar benimsenmiştir. Bu sayede öğrenciler, kültürel farklılıklara saygılı ve toplumsal aktörlerin kendi hayatlarına yüklediği anlamlara duyarlı bir bakış açısı geliştireceklerdir. Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Öğretim Programları Ortak Metni esas alınarak hazırlanan sosyoloji dersi öğretim programı, bilgi aktarımına dayalı klasik eğitim modellerinden ayrılmakta, öğrencilerin toplumsal olgu ve sorunları tarihsel ve sosyolojik bağlamlarıyla analiz etmelerini sağlayacak anlamlandırma süreçlerine odaklanmaktadır. Programın temel amacı, öğrencilerin toplumsal olaylara ilişkin farkındalıklarını artırmak ve onları aktif, sorgulayıcı, eleştirel bireyler olarak yetiştirmektir.

Belirttiğim anahtar kavramlar dikkat çekici bir seçimdir. Medeniyet, modernleşme, oryantalizm ve İslam karşıtlığı gibi kavramların programa dahil edilmesi, programın belirli bir yönlendirme doğrultusunda hazırlandığını göstermektedir. İslam karşıtlığı kavramının programda yer bulması, günümüzdeki tartışmalarla yakından ilişkili olsa da, bu konuda daha derinlemesine bir analiz yapılması gerektiği açıktır. Diğer yandan, klasik sosyolojinin pozitivist paradigmasının yerine hermeneutik yani yorumlayıcı yaklaşımın benimsenmiş olması da önemli bir değişimdir. Sosyoloji alanında farklı bakış açılarına sahip sosyologlar, mevcut duruma ilişkin çeşitli yaklaşımlar geliştirebilecektir. Zygmunt Bauman’ın ifadeleri, sosyolojinin rahatsız edici doğasını vurgulamakta ve bu alanda soruların sorulmasını teşvik etmektedir.

Ülkemizde üniversitelerde uzun zamandır süregelen bir anlayışın, şimdi de maarif modeli adı altında orta öğretim programlarına yansıdığını görmekteyiz. Öğrenme çıktıları ve hedefler üzerinden yürütülen bir anlayışın hâkim olduğu bu süreçte, Sosyoloji Dersi Öğretim Programı, Türkiye’nin tarihsel ve kültürel gerçekliklerine duyarlı bir yapıda, çağdaş eğitim ilkeleriyle uyumlu bir biçimde öğrencileri aktif ve sorgulayan bireyler olarak yetiştirmeyi amaçlamaktadır. Öğrencilerin sosyolojik kavramları günlük yaşamdan örneklerle açıklamaları, toplumsal meseleleri sosyal bilimler terminolojisiyle ifade edebilmeleri, sosyolojik perspektifle analiz yapmaları gibi beceriler kazanmaları hedeflenmektedir.

Eğitim alanında son yirmi beş yıl boyunca farklı birimlerde dersler verdim. Ancak son on yılda öğrencilerin kendilerini ifade etme becerilerinin önemli derecede azaldığını gözlemliyorum. Bu durumun, öğrencilerin ilkokuldan başlayarak lise son sınıfa kadar geçen on iki yıl boyunca aldıkları eğitimin kalitesinin düşmesinden kaynaklandığına inanıyorum. Millî Eğitim Bakanlığı, ortaöğretim düzeyindeki gençlerin kendilerini yazılı olarak ifade edebilmelerinden bahsetse de, bu alanda köklü değişiklikler gereklidir. Ayrıca, programdaki kültürel ürünleri sosyolojik açıdan çözümleyebilme hedefinin, sınırlı süre içerisinde gerçekleştirilmesi zor görünmektedir.

Programın uygulanabilmesi için belirlenen esaslar, öğretmenlerden beklenenlerle mevcut durum arasındaki uçurumu ortaya koymaktadır. Öğrencilere günlük yaşamla ilişkilendirilebilecek, özgün ve anlamlı görevler verilmesi gerektiği vurgulanarak, bu yaklaşımla eleştirel düşünme ve yorumlama becerilerinin geliştirilmesi amaçlanmaktadır. Ancak, haftada iki saatlik ders süresinde bu hedeflerin ne ölçüde gerçekleştirilebileceği sorusu yanıt beklemektedir. Ayrıca, diğer derslerde benzer eğilimler göz önüne alındığında, öğrencilerin bu duruma nasıl yanıt vereceği de merak konusudur.

Öğrenme ve öğretme yaşantıları kısmındaki ifadeler, öğretmenlere ek bir misyon yüklemekte ve istenilen hedeflerin gerçekte bambaşka bir yönü olduğuna işaret etmektedir. Burada sunulan örneklerin, yıllar önce çocuklar için hazırlanan etkinliklerdeki gibi olduğu görülmektedir. Öğrencilerin sahip olması gereken ön bilgiler programda net olarak tanımlanmış ve bu bilgilere sahip olma düzeylerinin tespiti için ön değerlendirme yöntemleri geliştirilmiştir. Ancak, bu yaklaşımın, eleştirel düşünmeyi teşvik etme amacıyla çelişip çelişmediği sorgulanmalıdır.

Dijital öğrenme kavramı da programda yer bulmuş ve öğrenme süreçlerinde okul içi ve dışı öğrenme ortamlarının planlanmasında dikkate alınması gerektiği ifade edilmiştir. Ancak, bireysel farklılıklar ile okulun fiziksel ve teknolojik imkânlarının büyük farklılıklar taşıdığı gerçeği göz önünde bulundurulmalıdır. Bu noktada, programın uygulanabilirliği açısından çeşitli zorluklar ortaya çıkabilir.

Sosyoloji dersi için hazırlanan müfredatın içeriği, sosyolojinin doğuşu ve gelişim süreci gibi temel konuları ele almakta, ancak bu konuların yeterli süre içinde işlenip işlenemeyeceği sorusu belirsizliğini korumaktadır. Öğrencilere yetersiz zaman diliminde derinlemesine bilgi vermek, oldukça güç bir görev haline gelmektedir. Bu durum, öğrencilerin sosyolojik düşünme becerilerini geliştirmeleri açısından da sorun teşkil etmektedir.

Dördüncü ünitede toplumsal kurumlar, beş ana başlık üzerinden ele alınmakta ve aile, eğitim, din, ekonomi ve siyaset kurumlarına odaklanılmaktadır. Öğ