61. Uluslararası Venedik Bienali, özellikle koreograf ve performans sanatçısı Florentina Holzinger’in Avusturya Pavyonu için oluşturduğu SEAWORLD VENICE ile dikkatleri üzerine çekti. Holzinger’in işi, Bienal’in en çok tartışılan projelerinden biri haline geldi.

Bienal’in açılışında, 9 Mayıs’ta Holzinger ve performansçıları, Avusturya Pavyonu’nun önünde her saat başı sırayla tırmandıkları kilise çanından baş aşağı sarkarak, kendilerini çan tokmağına dönüştürdüler.

Avusturya Pavyonu’ndaki sergiyi gezmek için yaklaşık üç saatlik bir bekleyişin ardından, performansı üç kez izleme fırsatım oldu. Bir kadın performansçının, beden gücünü zorlayarak çan tokmağının yerine geçip ritmik hareketlerle çan çalması izleyiciler üzerinde derin bir etki bıraktı.

Çıplaklık içeren bu provokatif performans, sosyal medyada hızla yayıldı. Ancak pavyon önündeki uzun kuyruklar ve dijital platformlardaki etkileşim, birçok sanat izleyicisinde bu işin sanatsal derinliğini kaybettiği yönünde soru işaretleri oluşturdu.

Holzinger’in eserinde aktivist bir yönün öne çıktığı eleştirilerine katılmıyorum. Çıplaklık, erotik bir çağrışım yaratmak yerine, performansın yarattığı şok etkisi, izleyiciyi işin içine çekmek için kullanılan ilk katman olarak algılanıyordu.

Dijital çağda, sanatın sosyal medyayı bir yayılım ve aktivizm alanı olarak kullanması kaçınılmaz hale gelmiştir. Örneğin, Banksy gibi sanatçılar sokak sanatlarıyla küresel bir etki yaratıyor. Holzinger, bu geçişkenlikten yararlanarak sanat ve aktivizm arasındaki sınırları eritiyor ve dijital çağın hızını sanatsal bir araç olarak kullanıyor.

Holzinger’in performansı, ilk bakışta sadece ataerkil ve dini otoriteye karşı radikal bir başkaldırı olarak yorumlanabilir. Bu düşünce, arkadaşlarımla paylaştığımız bir görüş oldu. Proje metninde yer alan ifadeler de bu durumu net bir şekilde ortaya koyuyor:

“Kutsalın bir simgesi, zamanın geçişinin bir işareti, bir toplanma çağrısı ve bir uyarı. Çan tokmağının yerini alan bir kadın performansçının ritmik ve bedensel ısrarı, ataerkil tarihin ve dini otoritenin tükenmiş yapılarını her saat başı çalarak yankılandırıyor.”

Uzun bekleyişin ardından sergi alanına girdiğimizde, Holzinger’in projesinin yalnızca kadın bedeni üzerindeki hegemonyanın sonunu simgelemekle kalmayıp, aynı zamanda küresel iklim krizine yönelik acımasız bir eleştiri sunduğunu gördük. Venedik’in ekolojisiyle provokatif bir bağlantı kurarak dikkat çekiyor.

Önceki eserlerinde kadın bedeninin temsiline dair toplumsal normları sorgulayan Holzinger, bu sefer pavyonu bir “sualtı tema parkı, atık su arıtma tesisi ve kutsal bir yapı” bileşimi olarak tasarladı. Proje, Venedik’in turistik cazibesinin arkasındaki görünmeyen kirliliği ve ekolojik çöküşü merkeze alıyor.

Serginin başlığı, dünya genelinde tanınan eğlence parkı zinciri SeaWorld’e doğrudan bir gönderme yaparak, Venedik’in aşırı turizm nedeniyle bu tür bir parka dönüşmesini eleştiriyor. Holzinger, eğlence konseptini ters yüz ederek ziyaretçileri, Venedik’in güzelliğinin arkasındaki atık su, kanalizasyon ve ekolojik çöküş gibi kirli gerçeklerle yüzleştiriyor.

“Beden, kendi yarattığı pisliğin içinde nasıl hayatta kalabilir” sorusunu gündeme getiren SEAWORLD VENICE, toplumsal ve dini inanç sistemlerindeki saflık, temizlik ve kirlilik kavramlarını iki ana eksende işleyen bir alarm sistemi olarak değerlendirilebilir.

Zamanın ve felaketin işareti

Kilise çanı, geleneksel olarak ibadeti, özel günleri veya tehlikeyi haber vermek için kullanılır. Holzinger’in performansı, batmakta olan Venedik için bir uyarı çığlığı niteliğindedir. Şehir, tarihsel olarak su ile kurduğu ortak yaşam ilişkisini kaybetmiş ve turizmin ve ekolojik krizin etkisiyle bir tema parka dönüşmüştür. Holzinger’in çanı, bu bağlamda şehre yönelik bir uyarı işlevi görüyor.

Beden politikaları ve nesneleşmenin reddi

Ancak performansın derinliği, insan bedeninin çanın tokmağı olarak konumlandırılmasında gizlidir. Kadın bedeni, binlerce yıl boyunca din ve erkek egemen sistemler tarafından şekillendirilmişken, bu yerleştirmede bir nesne olmaktan kurtularak sesin kaynağı haline gelir. Venedik ile Rönesans resmindeki saf, güzel, temiz kadın imgesi arasında bir bağ kurulmaktadır.

Geleneksel bir çanda tokmak, dışarıdan bir kuvvetle hareket ettirilen cansız bir cisimdir. Ancak Holzinger’in eserinde beden, kendi kas gücü ve ivmesiyle çana çarpar. Kilise çanı gibi eril ve otoriter bir simgenin, çıplak bir kadın bedeniyle çalınması, sistemin içinden sarsan tarihsel iktidar alanlarının sembolik bir ihlalidir. Burada beden, uyarıyı üreten iradeye sahip bir öznedir.

Performansın saat başı tekrarlanması ve sanatçıların çana tırmanma, sallanma ve çarpma gibi fiziksel eforu sergilemesi, meselenin anlık bir gösteri değil, süreklilik ve direnç olduğunu vurguluyor.

Bu performansları yalnızca bir şov olarak değerlendirmek, sanat tarihinin oldukça politik kadın temsili mirasını göz ardı etmek anlamına gelir. Holzinger’in performansı, kadını pasif bir arzu nesnesi veya sessiz bir ilham perisi olarak gören bakış açısının radikal bir reddidir. Burada ortaya çıkan beden, estetik bir seyir nesnesi değil, biyolojik süreçleri (idrar, ter, fiziksel yıkım) ve mekanik zorlanmalarıyla var olan, sınırlarını zorlayan biyolojik ve politik bir öznedir.

Frankensteinvari distopya

Holzinger’in pavyonundaki suların içinde nöbet tutan robot köpekler, antik mitoloji ile modern dijital gözetim mekanizmaları arasında tekinsiz